In de afgelopen jaren hebben bewoners van Gran Canaria, Spanje, Frankrijk en het VK omhoog gekeken en een griezelig gezicht gezien: dieporanje zonsopkomsten en luchten vol met een geelachtige nevel. Deze nevelige luchten laten vaak “bloedregen” achter, roestkleurige neerslag die een fijne laag zand op auto’s en ramen achterlaat.
Deze gebeurtenissen worden veroorzaakt door stofpluimen uit de Sahara die duizenden kilometers over de Middellandse Zee reizen. Terwijl klimaatverandering ’s werelds grootste woestijn verandert, bevindt Europa zich steeds vaker downwind van een verschuivende milieucrisis.
De Sahara is verantwoordelijk voor meer dan de helft van de wereldwijde stofuitstoot. Onder hete, droge en winderige omstandigheden worden de deeltjes meerdere kilometers de atmosfeer in geblazen en over continenten vervoerd.
Hoewel het grootste deel naar het westen richting de Amerika’s reist, beweegt een deel noordwaarts naar Europa, vooral tussen februari en juni. Recente pluimen – zoals de intense “Calima” die soms Spanje bedekt – hebben zich tot aan de Noordzee en Scandinavië verspreid.
Het Parthenon in een oranje stofwolk
De relatie tussen een opwarmende planeet en stof is complex. Enerzijds drogen stijgende temperaturen de bodems uit en versnellen ze verwoestijning, waardoor het veel gemakkelijker wordt voor wind om fijne deeltjes los te maken. Onder extreme opwarmingsscenario’s zou de hoeveelheid Saharastof die in de atmosfeer terechtkomt tegen het einde van de eeuw met 40% tot 60% kunnen stijgen.
Toch hangt de “stofrijkdom” van de toekomst ook af van windpatronen. Bepaalde zand- en stofstormen in de Sahara zijn de afgelopen twee decennia juist zeldzamer en minder intens geworden. Dit komt deels door een toename van vegetatie in de Sahelregio aan de zuidelijke grens van de Sahara. Maar het komt ook door een algemene verzwakking van de oppervlaktwinden en veranderingen in bepaalde grootschalige klimaatpatronen.
Gezondheidsrisico’s en economische gevolgen
Voor Europa is de impact niet alleen esthetisch. Saharastof kan de luchtkwaliteit aanzienlijk verslechteren, waardoor de niveaus van onzichtbare fijnstofdeeltjes de gezondheidsrichtlijnen overschrijden. Deze fijne deeltjes, bekend als PM10, kunnen diep in de longen doordringen en astma en hart- en vaatproblemen veroorzaken. In Spanje en Italië suggereren modelstudies dat Saharastof verantwoordelijk kan zijn voor tot 44% van de sterfgevallen die verband houden met PM10-vervuiling.
Stof brengt ook andere kosten met zich mee. Wanneer het zich op sneeuw in de Alpen neerzet, donkerder maakt het oppervlak en vermindert het de zonreflectie, waardoor het smeltproces versnelt. Het kan de efficiëntie van zonnepanelen verminderen en de luchtvaart en het wegverkeer verstoren door het zicht te beperken.
Wat te doen aan stof
Reageren op dit groeiende grensoverschrijdende probleem betekent handelen zowel bij de bron als in de getroffen gebieden.
In de Sahara en haar randgebieden is het voorkomen van verstoring van intacte bodems cruciaal. Overbegrazing, rivierafdammen en landverlating kunnen allemaal de stofuitstoot vergroten. Om de bodem te stabiliseren, behoren maatregelen tot het herstellen van vegetatie, het handhaven van rivierstromen en het beschermen van de kwetsbare “biocrust” van bacteriën, mos en andere organismen die de bovenste millimeters van woestijnbodems binden en een natuurlijke bescherming tegen winderosie vormen.
In Europa ligt de focus op voorbereiding. Vroegwaarschuwingssystemen bieden nu voorspellingen tot 15 dagen van tevoren, waardoor gezondheidsinstanties waarschuwingen kunnen uitgeven zodat kwetsbare mensen binnen blijven. Eenvoudige maatregelen, van verbeterde ventilatie in gebouwen tot het creëren van meer stedelijk groen, kunnen ook de blootstelling verminderen.
In de komende decennia zal de Saharastofgordel een zichtbaar indicator blijven van de gezondheid van onze planeet. Maar technologie en voorspellingen alleen zullen het probleem niet oplossen.
Stof kent geen grenzen, dus het beheer ervan vereist sterkere internationale samenwerking – en bindende afspraken – over alles, van het beheren van rivierbekkens om te voorkomen dat meren opdrogen, tot volksgezondheidsmaatregelen in heel Europa. Of oranje luchten een curiositeit blijven of een regulier onderdeel van het Europese leven worden, regeringen in heel Europa en Afrika moeten dit gedeelde risico serieus nemen.
Bron: theconversation